गटारी म्हणजे फक्त दारू पिणेच का ? Umakant chavan

गटारी जवळ आली आहे ?

©उमाकांत चव्हाण.

खरंच मला या विषयावर लिहावं असं बरेच दिवस वाटत होतं, योगायोगाने दुपारी एक मित्र भेटला आणि बोलला यंदा गटारीला बाहेर जाऊया..!

तसं पण नॉनव्हेज खानं मला जास्त आवडत नाही, त्यामुळे बाहेरचं नॉनव्हेज शक्यतो टाळतोच... परंतु *गटारी* म्हणजे काय ? हा प्रश्न तसाच डोक्यात राहिला. आज घरी आलो आणि ठरवलं या माझ्या देशातल्या सुंदर परंपरे मधल्या *दीप अमावस्येला* ज्या लोकांनी *गटारी* म्हणून नवीन नाव दिलेला आहे हे एकंदरीत आलं कसे ? यावर थोडासा प्रकाश टाकावा, म्हणून हा एवढा लेखन-प्रपंच...!

खरंतर *गटारी अमावस्या* हा सणच भारतीय संस्कृतीत कुठेच नाही. गटारी अमावस्या ही आपण निर्माण केलेली वृत्ती आहे. गटारी म्हणजेच अपभ्रंश झालेला *गत-आहार* हा शब्द आहे, गत आहार म्हणजे जुना किंवा पूर्वीचा आहार यामध्ये आदिम काळापासून मासाहार चालू असायचा. आदिम कालखंडात लोक शिकार करून जगायचे. त्यानंतर आपल्या देशात शेतीप्रधान संस्कृती निर्माण झाली. परंतु या *गत-आहाराला* गटारी नावाने (अलंकारिक ?) केलं गेलं आणि आणि या दरवर्षी श्रावणाच्या आधी येणाऱ्या अमावस्येला आपण गटारी अमावस्या म्हणू लागलो.

*शुभम करोति कल्याणम, आरोग्यम् धनसंपदा..
शत्रूबुद्धी विनाशाय दीपज्योती नमस्तुते..!*

आपल्या संस्कृतीत पंचमहाभूतांना प्रचंड महत्त्व दिले गेले आहे. या पंचमहाभूतांना मध्ये *अग्निदेव* म्हणजेच आपल्या घरातील दिवा ज्याचे स्थान प्रत्येक देवघरात, शुभकार्यात खूप महत्त्वाचे मानले जाते. हा दिवा आपण केलेल्या कर्माची साक्ष म्हणून मानला जातो. शास्त्रातही असंच म्हणलं गेलेला आहे की, दिव्याला साक्षी किंवा अग्नीला साक्षी मानून मी हे व्रत करतो. तसेच अग्नीला साक्षी मानून आज देखील आपले लग्न ठरते.

*अग्नीची* जी मूलभूत संरचना आहे किंवा अग्नीचे स्थान आपल्या संस्कृतीत आहे ती खूप मोठी आहे. त्या समईतील *ज्योतीकडे* पाहून आज देखील आपण प्रसन्नतेने चेहऱ्यावर आनंद आणतो आणि आणि घरात कितीही अंधकार  असेल तरीही त्या ज्योतीतील अग्नि आपलं घर स्वच्छ व प्रकाशमान ठेवण्याकरिता प्रयत्न करत असतो.

संध्याकाळी दिवेलागणीच्या वेळी सर्व दिव्यांची पूजा करायची, रांगोळी काढायची, पाटावर दिवे मांडून त्यांना गंध-अक्षता-फुलं वाहायची आणि नमस्कार करायचा. त्याला नैवेद्याला  कणकेचे गोड दिवे ठेवण्याची परंपरा देखील काही ठिकाणी आहे.

असा हा भारतीय संस्कृतीतील अतिशय सुंदर सण पंचमहाभूतांना साक्षी मानून साजरा केला जातो. त्या सणाला *दिव्याची अमावस्या* किंवा *दीप-अमावस्या* मानले जाते त्याचा अमावस्येला आज काल गटारी अमावस्या म्हणून दारू ढोसायची नियमबद्ध परंपरा करण्याचे अवडंबर समाजात रुजले गेले आहे ते खरंच चुकीच आहे असं मला वाटतं.

गटारी अमावस्या म्हणजे फक्त दारू पिण्याचा दिवस ! बास एवढा एकच विचार समाजात रूढ झालेला आहे आणि आपली नवीन पिढी व्यसनाधीन होऊ लागलेली आहे.

असा कोणताही धर्म खरंच सांगतो का की दारू प्या, कोंबडी आणि बकरे कापा व पार्ट्या करा ?

बहुदा कोणताच धर्म असे सांगत नाही, पण आजकाल बरेच लोक खुलेआम नियम परंपरा धाब्यावर बसवून चंगळवादाला आपलंसं करत आहेत. याचा धोका त्यांच्या स्वतःच्या शरीराला व भावी पिढीला देखील नक्कीच आहे. दारू पिणे किंवा मांसाहार करणे हा ज्याचा त्याचा वैयक्तिक प्रश्न आहे. याबाबत माझं कुठलंही मत मी मांडू शकणार नाही कारण की ज्याचं त्याला कळतं किती पिली पाहिजे ? का नाही ? परंतु आपल्या संस्कृतीतील आपल्या परंपरेतील असलेल्या चांगल्या सणांना आपण जर हिणवून *गटारी अमावस्या* असे नाव देत असेल तर ते नक्कीच योग्य नाही असे मला वाटते.

दीप-अमावस्या साजरी करणे हा आपल्या परंपरेतील उत्कृष्ट सण त्या दिवसापासून श्रावण चालू होतो व श्रावणात मांसाहार वर्ज्य केला जातो, असे मानले जाते. परंतु असं कुठेही नोंद नाहीये की श्रावणाच्या आदल्या दिवशी भसाभसा बकरी आणि कोंबडी कापून पोट भरून घ्या व महिन्याभराची दारू एकदम ढोसून घ्या.

इथून पुढे आपल्या संस्कृतीतील गत-हारी या सणाला आपण "दीप अमावस्या" या नावानेच संबोधून आपली परंपरा आणि आपले सण अबाधित ठेवू असं मला वाटतं. आपल्या परंपरेचा आदर करून आपल्या देशातील संस्कृतीचा आदर करून पंचमहाभूतांच्या बद्दल आपल्या मनात असलेली कृतज्ञता व्यक्त करणे म्हणजेच *दीप-अमावस्या* होय.

(कृपया हा लेख संपूर्णतः माझ्या वैयक्तिक विचारांशी निगडीत आहे यामध्ये कोणाच्याही भावना दुखावण्याचा कसलाही हेतू नाही)

©उमाकांत चव्हाण.
सह्याद्री संवर्धन केंद्र,
कोल्हापूर.

कमळगडाच्या पाठीवर...! Fort Kamalgad

कमळगड / कमालगड
जिल्हा - सातारा
उंची - ४२०० फूट.

©Umakant chavan.

संपूर्ण जावळीच सुंदर...! जावळीच्या खोऱ्यात धोम धरणाच्या जलाशयात मागील बाजूने एक डोंगररांग पुढे आलेली दिसते. जावळीच्या डोंगररांगांनी अनेक ऐतिहासिक गडकोट अलंकारासारखे धारण केले आहेत, त्यापैकी एक आहे कमळगड..!

दोन्ही अंगानी पाण्याचा वेढा असलेल्या या पर्वतराजीत हे एक दोन्ही बाजूच्या पाण्यातून कमळ वरती यावे तसा एक देखणा किल्ला वर आलेला आहे तो म्हणजे कमळगड. दक्षिणेकडे कृष्णा नदीचे खोरे आणि उत्तरेकडे वाळकी नदीचे खोरे यांच्या मधोमध हा दिमाखदार किल्ला उभा आहे.

जावळीच्या खोऱ्यात वाई मधून दोन मार्ग कमळगडाला गेलेले आहेत, एक आहे वाईहून नांदवणे गावातून, नांदवणे गावी येण्यास सकाळी ९.३० वाजता एस.टी. बस आहे. तर दुसरा आहे जांभळी रोडने तुपेवाडी मार्गे.
वाळकी नदीच्या खोर्‍यातील असरे, रेनावळे वासोळे गावी वाईहून एस.टी. ने येता येते.

या दोन्ही गावातून पंधरा वीस मिनिटांच्या भ्रमंतीनंतर गडाच्या निकट पोहचता येते व साधारणतः दीड ते दोन तासांच्या चढणीनंतर तुम्ही गडावर येता. वर जाताच गडमाथ्याच्या सपाटीवर प्रवेश होतो आणि आजुबाजूचा डोंगरदर्‍यांचा सुंदर मुलूख दृष्टिपथात येतो.

महाराष्ट्रातील बाकीच्या किल्ल्यावर आढळणारे प्रवेशद्वार, बुरूज असे काहीच येथे आढळत नाहीत. गडाला एक वाट जाते ती एका खोबणीतून तुम्हाला गडमाथ्यावर आणते. गडावर पाहण्यासारखी मोठी अशी ठिकाणे नाहीत फक्त एक कावेची देखणी विहीर आहे. वरती पोहचताच गडाला जोडून येणारी एक डोंगर रांग लक्ष वेधून घेते. या डोंगररांगेला नवरानवरी चे डोंगर म्हणतात.

थोडं पुढे गेल्यावर जमीन खोल चिरत गेलेले ४०-५० फूट लांबीचे एक रुंद भुयार दिसते. त्याला आत उतरायला मजबूत पायर्‍याही आहेत. हिला गेरूची किंवा कावेची विहीर म्हणतात. या ५० - ५५ खोलखोल पायर्‍या उतरत जाताना आपण डोंगराच्या पोटात जात असल्यासारखे भासते. या विहिरीत जाताना आजूबाजूच्या वातावरणातील थंडावाही वाढत जातो. तळाशी पोहचल्यावर चहुबाजूला खोल कपारी असून सर्वत्र गेरू किंवा काव यांची ओलसर लाल रंगाची माती दिसते.

गडावर दक्षिणेकडे कातळाची नैसर्गिक भिंत तयार झाली आहे. तिच्यावर बुरुजाचे थोडेफार बांधकाम झाले आहे. गडावर कोठेही पाण्याचे टाके नाही. दक्षिणेकडेच गवतात लपलेले चौथर्‍यांचे अवशेष दिसतात.

नैर्ऋत्येला केंजळगड, त्याच्या मागे रायरेश्वराचे पठार, कोळेश्वर पठार व पश्चिमेकडे पाचगणी, पूर्वेला धोम धरण अशी रम्य सोबत कमळगडाला मिळाली आहे. गडाला भेट देताना धोमचे हेमाडपंती शिवमंदिर जरूर पाहावे, खूपच प्रेक्षणीय आहे. हे मंदिर धोम ऋषींच्या वास्तव्यामुळे प्रसिद्ध झाले.

वाईपासून वाटेतच मेनवलीचा प्रसिद्ध घाट लागतो. भारतीय चित्रपट सृष्टीत बऱ्याच चित्रपटात (गंगाजल, स्वदेश) या घाटाचे चित्रण केले आहे. इथंच शेजारी नाना फडणवीस यांचा ऐतिहासिक वाडाही आहे. जवळच मराठी कवी वामन पंडित यांची भोमगावाला समाधी आहे.

कमळगडावर जाण्याचे अनेक मार्ग आहेत. ते सर्वच ट्रेकिंगचा मनमुराद आनंद देणारे आहेत.

√ गडावर जाताना कचरा करू नका..गडाचे पावित्र्य राखा..!

√ कोणत्याही गडावर गेल्यानंतर प्लास्टिकच्या पिशव्या आणि बॉटल्स इकडेतिकडे टाकू नका..!

√ सोबत नेलेले सर्व साहित्य सोबत घेऊन परत जा.

√ गडावर मंदिराचा परिसर स्वच्छ ठेवा, गडाच्या परिसरात वन्यजीव असतात त्यामुळे त्यांचे आधिवास अबाधित ठेवा.

√ गडाच्या परिसरातील वन्यजीवांचा माणसाला व माणसाचा वन्यजीवला धोका होऊ शकतो त्यामुळे त्यांच्यापासून लांब राहा.

√ गडकिल्ले फिरताना शक्यतो कमीत कमी पाच ते जास्तीत जास्त पंधरा लोकांचा ग्रुप बनवा, त्यापेक्षा जास्त लोकं नसावीत, शिवाय शनिवार रविवार सोडून गडकोट भटकंतीला जा.

√ गडावर आपल्या सोबत गडाचा व वन्यजीवांची चांगली माहिती असणारा माणूस हवाच.

√ गडावर पावसाळ्यात निसरडे होते, गडाचे दगड सुटतात तरी फोटोसाठी अति हौशी पणा करून गडाच्या कडेला जाऊ नका, धोका होऊ शकतो.

√ आपले किल्ले गडकोट आणि आपल्या भागातील सुंदर ठिकाणं ही सुंदर राहिलीच पाहिजेत हे आपलं कर्तव्य आहे, त्यांचे पावित्र्य राखूनच पर्यटन करा..

©उमाकांत चव्हाण.
सह्याद्री संवर्धन केंद्र,
कोल्हापूर.

लक्ष्मीविलास पॅलेस, कोल्हापूर. / Laxmi Vilas palace, Kolhapur

लक्ष्मीविलास पॅलेस, कोल्हापूर.

©Umakant chavan.

कृपया "लक्ष्मीविलास पॅलेस, कोल्हापूर" आणि "लक्ष्मीविलास पॅलेस" बडोदा यांच्यात गफलत करू नये.

तो लक्ष्मी विलास पॅलेस हा गुजरातच्या वडोदरा शहरातील एक आलिशान राजवाडा आहे. हा राजवाडा बडोद्याचे महाराज तिसरे सयाजीराव ह्यांनी १८९० साली १.८ लाख पाउंड इतक्या खर्चामध्ये बांधला. तिसरे सयाजीराव यांनी आपल्या कारकिर्दीत बडोद्याचे संस्थान वैभवसंपन्न केले. त्यांनी आकर्षक भव्य इमारती, उद्याने, हिरवळीची मैदाने, कारंजी, रुंद रस्ते तयार करून बडोदा शहर सुशोभित केले. त्यांनी बांधलेल्या इमारतींमध्ये 'लक्ष्मीविलास पॅलेस' या राजवाड्याच्या वास्तूचा सर्वात वरचा क्रमांक लागतो.

तर महाराष्ट्रात लक्ष्मी विलास पॅलेस, कोल्हापूर हे कोल्हापूर मधील ऐतिहासिक आणि धार्मिक स्थळांच्या यादीत असलेले छत्रपती शाहू महाराजांचे जन्मस्थान आहे. कोल्हापूर शहरापासून उत्तरेला बावड्याला जाताना शहरापासून पाच किलोमीटरवर ही देखणी वास्तू आपणास पाहायला मिळते.

लक्ष्मीविलास पॅलेस चे स्थान कोल्हापूरच्या इतिहासात खूप महत्त्वाच आहे. २६ जून १८७४ साली कागलच्या घाडगे घराण्यात राजश्री छत्रपती शाहू महाराज यांचा जन्म झाला. वयाच्या अवघ्या दहाव्या वर्षी म्हणजेच सण १८८४ मध्ये कोल्हापूरच्या छत्रपती राजे घराण्यात त्यांना दत्तक देण्यात आले. सन १८९४ मध्ये कोल्हापूरच्या गादीवर राजश्री शाहू महाराज यांचा राज्याभिषेक करण्यात आला.

छत्रपती शाहू महाराज यांचे कार्य फक्त भारतापुरतेच मर्यादित नसून जगभरात त्यांचे कार्य गौरवले गेलेले आहे. शेती, सिंचन, पाणी व्यवस्थापण, अभियांत्रिकी शैक्षणिक विकास, कुस्ती खेळ कला व संगीत या सर्व क्षेत्रात त्यांनी मातब्बर असणाऱ्या त
लोकांचा त्यांनी कायम सत्कार व गौरव केलेला आहे. कला क्रीडा प्रकाराला त्यांनी कायमच राजाश्रय दिलाच, परंतु अभियांत्रिकी आणि शेतीप्रधान देशासाठी त्यांनी प्रचंड भरघोस कार्य केले.

राधानगरीचा लक्ष्मी सागर जलाशय देखील त्यांनी बांधलेली एक अप्रतिम वास्तू आजही कोल्हापूरकरांना पाण्याची सुबत्ता मिळवून देते. मागासवर्गीय दुर्बल घटकांचा विकास आणि सर्व धर्माच्या सामाजिक विकासासाठी त्यांनी भरघोस कार्य केले.

राजर्षी शाहू महाराजांचे मूळ नाव यशवंतराव होते. महाराजांनी सुमारे २८ वर्षे राज्यकारभार केला. त्यांनी आपल्या राज्यात प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे व मोफत केले. स्त्री शिक्षणाचा प्रसार व्हावा म्हणून त्यांनी राजाज्ञा काढली. अस्पृश्यता नष्ट करण्याच्या दृष्टीने त्यांनी सवर्ण व अस्पृश्यांच्या वेगळ्या शाळा भरवण्याची दुष्ट पद्धत १९१९ मध्ये बंद केली. गावच्या पाटलाने कारभार चांगला चालवावा यासाठी शिक्षण देणार्‍या पाटील शाळा, प्रत्यक्ष व्यावसायिक शिक्षण देणार्‍या, तंत्रे व कौशल्ये शिकवणार्‍या शाळा, बहुजन विद्यार्थ्यांसाठी वैदिक पाठशाळा, संस्कृत भाषेच्या विकासासाठी संस्कृत शाळा असेही उपक्रम त्यांनी राबवले.

सध्यस्थितीत महाराजांच्या या जन्मस्थानाचे रिनोव्हेशनचे काम पूर्ण होत आले आहे. इथं प्रसिद्ध राधानगरी धरणाची प्रतिकृतीदेखील बांधली गेली आहे ज्यावर आपणास प्रत्यक्ष जाता येते. भारतीय पुरातत्व विभाग यांच्या विद्यमाने इथे महाराजांच्या आयुष्यातील विविध प्रसंग व विविध घटना यांचे चित्रण करून त्याचे सुंदर संग्रहालय करण्याचे ठरवले आहे. हे संग्रहालय झाल्यानंतर कोल्हापुर च्या सौंदर्याला अजून झळाळी येईल यात शंकाच नाही...

टीप : कृपया स्थानिक पर्यटकांनी गर्दी करू नये. बाहेरच्या पर्यटकांना प्राथमिकता द्यावी,(अतिथी देवो भव: मधून आपली संस्कृती दिसते) पॅलेस आपल्या जवळ असलेने कधीही सहज पाहता येतो.

कृपया या परिसरात कचरा करू नये, प्लास्टिक पिशव्या इतरत्र टाकू नयेत, सेल्फीसाठी धरणावर गर्दी करू नये,  ऐतिहासिक स्थळांचे पावित्र्य राखा..

पॅलेस शेजारी असलेल्या विरगळी, शिळा या प्राचीन आहेत, त्यांना हात लावू नये, पुरातन असल्या कारणाने त्यांना तडे जाण्याची शक्यता आहे, त्या दगडावर चढू नये.

सकाळी १० ते सायंकाळी ५.३० पर्यंत लक्ष्मीविलास पॅलेस पाहता येतो.

©उमाकांत चव्हाण.
सह्याद्री संवर्धन केंद्र,
कोल्हापूर.
© Umakant chavan 

शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर / Shivaji University kolhapur.

शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर.

©Umakant Chavan

१९६२ रोजी कोल्हापूरच्या दक्षिणेला स्थापित झालेल्या शिवाजी युनिव्हर्सिटीला सध्या भारतात मानाचे स्थान आहे. सार्वभौम स्वराज्य स्थापन करणाऱ्या छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या नावाने असलेले हे विद्यापीठ म्हणजे महाराष्ट्रातीलच नव्हे तर देश-विदेशातील अनेक विद्यार्थ्यांना मिळालेला शिक्षणाचा खजिनाच होय.

शिवाजी युनिव्हर्सिटी चे कॅम्पस ८५३ एकर मध्ये पसरलेले आहे. विद्यापीठाचे उद्घाटन १८ नोव्हेंबर १९६२ रोजी भारताचे राष्ट्रपती सर्वपल्ली राधाकृष्णन यांच्या हस्ते झाले. महाराष्ट्राचे माजी मुख्यमंत्री श्री नामदार यशवंतराव चव्हाण व बाळासाहेब देसाई यांनी या विद्यापीठाच्या स्थापनेत खूप मोलाची कामगिरी बजावली.

विद्यापीठाच्या स्थापनेच्या वेळी या विद्यापीठाच्या क्षेत्रात कोल्हापूर, रत्नागिरी, सांगली, सातारा, सोलापूर असे पाच जिल्हे असावेत अशी योजना होती. पण रत्नागिरी जिल्हा मुंबई विद्यापीठाकडेच राहिला आणि सोलापूर जिल्हा सोलापूर विद्यापीठाकडे गेला (इ.स. २००४). त्यामुळे आता कोल्हापूर, सांगली आणि सातारा असे तीनच जिल्हे कोल्हापूर विद्यापीठाच्या अधिकार क्षेत्रात येतात. कोल्हापूर येथील शिवाजी विद्यापीठ हे महाराष्ट्रातील सर्वात प्राचीन विद्यापीठापैकी एक आहे.

कोल्हापूर सांगली सातारा यामधील जवळजवळ २८०  कॉलेजेस शिवाजी विद्यापीठाच्या अंतर्गत कार्य करतात. "ज्ञानमेवामृतम" हे विद्यापीठाचे  ब्रीदवाक्य आहे.

विद्यापीठाने सध्या भाभा ऑटोमिक रिसर्च सेंटर यांच्यासोबत मटेरियल सायन्स वर काम करायला सुरुवात केलेली आहे, याव्यतिरिक्त इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ जिओ मॅग्नेशियम मुंबई व इतर अनेक मोठमोठ्या देश विदेशातील संस्थांसोबत विद्यापीठाचे कार्य चालते.

सध्य स्थितीला जवळ जवळ अडीच लाख विद्यार्थी इथं शिक्षण घेतात. विद्यापीठाला शिक्षण गुणोत्तराचे मॅकचे "ए" ग्रेडचे मानांकन मिळाले आहे.

भारतातील नामांकित अशा पन्नास विद्यापीठांपैकी एक नावाजलेले विद्यापीठ म्हणून शिवाजी विद्यापीठाची ख्याती आहे, विद्यापीठ हे नॅशनल लेव्हल ला ४४ व्या क्रमांकात आहे.

विद्यापीठाची बॅरिस्टर बाळासाहेब खर्डेकर लायब्ररी ही एक महाराष्ट्रातील सर्वात मोठ्या लायब्ररी पैकी एक आहे. विद्यार्थ्यांच्या फक्त शैक्षणिक पुस्तकांची पैकी विविध पुस्तकांची रेलचेल या ग्रंथालयात आहेच परंतु अभ्यासाव्यतिरिक्त साधारणता या ग्रंथालयात तीन लाखांपेक्षा जास्त अशी ग्रंथसंपदा आहे.

विद्यापीठाचा कॅम्पस अतिशय सुंदर असून विद्यापीठात प्रत्येक डिपार्टमेंट वेगवेगळे केलेले आहे. विद्यापीठाच्या आवारात दोन तलाव असून आजूबाजूला खेळण्यासाठी मैदाने देखील आहेत. याव्यतिरिक्त मोठे ऑडिटोरियम, तीन कॅन्टीन आणि विद्यार्थी व विद्यार्थिनी करिता वसतिगृहाची देखील सोय आहे.

विद्यापीठाचा परिसर प्रशस्त असून विद्यार्थ्यांच्या सर्व प्रकारच्या सोई करता विद्यापीठ अनुकूल आहे. शिवाजी विद्यापीठ महाराष्ट्रातील देखण्या विद्यापीठांपैकी एक आहे, विद्यापीठ मध्ये बॉटनी डिपारमेंट, पर्यावरण शास्त्र विभाग, कला, क्रीडा, जर्नालिझम, झूलॉजी, बायोलॉजी, शास्त्र, भूगोल, फुड सायन्स, केमिस्ट्री, टेक्नॉलॉजी, एम बी ए, सोशॉलॉजी, पॉलिटिकल सायन्स, हिस्टरी, इकोनॉमिक्स, मराठी हिंदी व विदेशी भाषांचा देखील समावेश आहे.

विद्यापीठाच्या सुरुवातीलाच छत्रपती शिवाजी महाराजांचा अश्वारूढ पुतळा आपले लक्ष वेधून घेतो. विद्यापीठाचा परिसर अतिशय सुंदर आणि शांत आहे. शिवाजी विद्यापीठ हे कोल्हापूर शहरातील एक देखणे ठिकाण प्रत्येकाने एकदा पहावे असेच आहे..

©उमाकांत चव्हाण.
सह्याद्री संवर्धन केंद्र,
कोल्हापूर.
९६५७७४४२८३.

पैसा झाला मोठा...! By Umakant Chavan

पैसा झाला मोठा..! By Umakant chavan

©उमाकांत चव्हाण..

काल एका ग्रुप मध्ये हरिहर किल्ल्याचे काही फोटो आले. जवळपास दीडशे ते दोनशे लोकांची जत्रा या किल्ल्यावर वेगवेगळ्या संस्थांनी आणली होती.

मी स्वतः ट्रेकर आहे, त्यामुळे किल्ल्याबद्दलचं प्रेम मला चांगलंच माहित आहे. पण दोनशे ते अडीचशे लोक एका वेळेस एखाद्या किल्ल्यावर...? ते देखील हरिहर सारख्या किल्ल्यावर नेणं हे कितपत योग्य आहे ? यावर प्रश्नचिन्ह उभे राहते..

खरंतर बऱ्याच वेळेस आपण बघतो की किल्ले भ्रमंती, गडकोट फिरणे आणि ट्रेकिंग या गोष्टी आता घराघरात पोहोचलेल्या आहेत. पूर्वी ट्रेकिंग करणे किंवा किल्ले फिरणे या गोष्टी ठराविक लिमिटेड समाजापुरतेच मर्यादित राहिले होते. एक तर असे ट्रेक करणारा श्रीमंत वर्ग असायचा किंवा भटके लोक असे ट्रेकिंग करायचे. याव्यतिरिक्त एक वेगळा ग्रुप होता जो म्हणजे "शिवप्रेमींचा" ! ज्यांच्या मनात किल्ल्याबद्दल अतिशय निकटता असायची ते लोक हे गड-किल्ले अक्षरशः वेड्यासारखे फिरायचे... पण आता तुम्ही ट्रेकिंग करत आहे म्हणजे तुमचा "स्टेटस सिम्बॉल" झालेला आहे, म्हणूनच कित्येक शेकडो तरुण-तरुणी, वयस्कर व्यक्ती आज-काल ट्रेकिंगला जातात...

ट्रेकिंग करणे हे अतिशय चांगलंच आहे. यात कुठलाही वाद नाही, पण ट्रेकिंगला जाताना योग्य त्या गोष्टींची काळजी घेणे, हे देखील तितकंच खरं आहे.. उदाहरणार्थ आपण ज्या किल्ल्यावर जातो किंवा ज्या जंगलात जातोय, त्या जंगलाबद्दल परिपूर्ण माहिती असणारा एक गाईड आपल्यासोबत निश्चितच हवा...

दुसरं म्हणजे आपण पण ज्या भागात जाणार आहे तिथे जाताना तिथला हवामान, तिथली नैसर्गिक संसाधने, तिथली बायोडायवर्सिटी, तिथं असणारे वेगवेगळे वन्यजीव, पुढे फ्युचर मध्ये येण्याजाण्याचे रस्ते, या सगळ्या गोष्टींची देखील तितकीच माहिती हवी....त्याव्यतिरिक्त ट्रेकिंगला जाताना एक ग्रुप जास्तीत जास्त आठ ते दहा लोकांचा असावा, असं माझं वैयक्तिक मत आहे. (ट्रिप वेगळी) जर तुम्हाला शंभर-दीडशे लोकांना घेऊन जायचं असेल तर अशा ठिकाणी ट्रेकिंगला गेलेले चांगले की, जिथे काहीही अपाय होणार नाही किंवा त्या लोकांना सहज नेता येईल व सहज आणता येईल...

हरिहर सारख्या किल्ल्यावर दीडशे-दोनशे लोक घेऊन जाणे किंवा कलावंतीन दुर्ग दोनशे जणांना घेऊन चढणे म्हणजे अक्षरशः मूर्खपणा आहे असे मला वाटते... कारण की या किल्ल्यांची जी धार आहे आणि जो चढ आहे तो अतिशय तीव्रतेचा आहे शिवाय या किल्ल्यावरून तोल गेला तर निश्चितच मोठा अपघात होण्याची चान्सेस जास्त आहेत, अशा किल्ल्यांवर आठ दहा जण घेऊन जाणून सुद्धा खूप मोठी रिस्क आहे त्या किल्ल्यांवर काही ग्रुप आणि होशी पर्यटन मंडळी जी माणसं उत्साहाने भरलेल्या मुंबई-पुण्यात दोनशे लोक घेऊन हरिहर सारख्या किंवा कलावंतीन सारख्या किल्ल्यांवर जातात... त्या लोकांना फक्त एकच सांगणे आहे किल्ले संरक्षित ठेवा... ते देशाचं सौंदर्य आहे..

किल्ले आणि असे जंगलातले ट्रेक्स खूप गरजेचे आहेत कारण की तुम्हाला तिथे गेल्यानंतर आत्मिक ऊर्जा मिळते, मन हलक होतं. पण त्या ठिकाणी तुम्ही जर कमर्शियलायझेशन केले तर निश्चितच या भारतात शांत राहण्यासाठी एक देखील ठिकाण मिळणार नाही. सध्या माऊंट एव्हरेस्ट ची जत्रा भरते ती पाहिलीच की..! महाराष्ट्रात कळसुबाई, हरिहर किल्ला, कलावंतीण दुर्ग, नाणेघाट, जीवधन, कर्नाळा, सिंहगड, तोरणा, राजगड, रायगड आणि लिंगाणा या किल्ल्यांवर आजकाल ज्या जत्रा भरत आहेत त्याबद्दल खरंच खूप वाईट वाटतं, कारण की एकतर हे किल्ले खूप दुर्गम होते. "दुर्गम तोच दुर्ग, रस्ते करणे म्हणजे किल्ल्याच्या दुर्गामतेला सुरुंग लावणे".. तिथे जाताना माणूस चार वेळा विचार करत होता. शिवाय या किल्ल्यांची जी दुर्गमता होती ती अवर्णनीय होती...पण आता जस ताडोबाच्या वाघाचं मांजरं झालीत तसं या किल्ल्यांचा कचरा केलेला आहे आणि हे पाहून खरंच मनात इतका प्रचंड राग येतो...

यावर कधीतरी बोलावसं वाटतं कारण की हे किल्ले म्हणजे एक पवित्र ठिकाण होती. तिथं आता सध्या कुरकुरे, प्लास्टिकच्या पिशव्या, काही किल्ल्यांवर दारूच्या बाटल्या, प्लास्टिकचे बॉटल्स आणि प्रचंड कचरा पडलेला असतो...!

आता प्रश्न राहिला हा कचरा उचलायचा कोणी ? तर हा कचरा आणि ही किल्ले गडकोट साफ करण्यासाठी बरेच ट्रेकर मंडळी देखील हातभार लावतात. खूपशी मंडळं मला माहिती आहेत किंवा बरेच लोक मला माहिती आहेत की जे लोक दर महिन्याला जाऊन किल्ले साफ करत आहेत...

माझा स्वतःचा ग्रुप सुद्धा बऱ्याच वेळा स्वच्छ तेच मोहिमेसाठी जातो, पण मला या सगळ्यांना एक प्रश्न विचारावासा वाटतो (माझ्या स्वतःच्या ग्रुप बद्दल देखील हेच माझं मत आहे) की का आपण किल्ले स्वच्छ करायचे ?

"माझा किल्ल्या स्वच्छ करण्याला विरोध नाहीये, माझा किल्ला घाण करण्याला विरोध आहे".. रोग झाल्यानंतर औषध देऊ नका... रोग होऊनच देऊ नका..!त्याच्यासाठी योग्य ती काळजी घ्या. किल्ल्यावर घाण करणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीला ही गोष्ट कळाली पाहिजे की आपले किल्ले म्हणजे आपली "राष्ट्रीय धरोहर" आहेत ते जर तुम्ही घाण केलेत तर निश्‍चितच तुमची भावी पिढी तुम्हाला शिव्याच घालणार....

दुसरी गोष्ट म्हणजे किल्ल्यांवर आजकाल होणारे इव्हेंट... ! किल्ल्यावर ज्या वेळी २०० पब्लिक राहायला जातं त्यावेळेस त्या किल्ल्या शहर स्वच्छतेचा प्रश्न उभा राहतो २०० लोकांना प्रातविधी करण्यासाठी जी जागा लागते त्या जागेवर अक्षरशः कुजलेल्या कचर्यासारखा वास येतो. म्हणजे तुम्ही किल्ला घाण करत आहे, हे देखील लक्षात ठेवा !

एक किल्ला पाहताना आपण एक इतिहास जगत आहे ही गोष्ट लक्षात ठेवा..!

आज-काल पर्यटन नावाचं भूत महाराष्ट्रातल्या किंबहुना भारतातल्या मंडळींच्या मानगुटीवर प्रचंड मोठ्या प्रमाणात बसलेलं आहे.

माझा पर्यटनाला विरोध नाहीये किंबहुना मी स्वतः ते खूप फिरतो, पर्यटन देखील करतो, मला फिरायला आवडतं पण याचा अर्थ असा नाही की दर शनिवारी-रविवारी मित्र मंडळ यांनी फॅमिली घेऊन बाहेर गेलेच पाहिजे...

वेळ घरात जात नाही असंही नसत, फॅमीली सोबत असताना एकत्र राहू शकता... मग कुठलेही ठिकाण असो. पण आज-काल नाणेघाट, हरिशचंद्र, रतनगड, कळसुबाई, जीवधन, माळशेज, कलावंतीण, राजमाची, ताम्हिणी, वरंधा, प्रतापगड, वासोटा, कोयना, आंबा, आंबोली, राधानगरी यासारख्या ठिकाणी पर्यटकांची इतकी गर्दी झालेली असते की असं वाटतं की महाराष्ट्रातले सगळे पर्यटक याच घाटात येऊन बसलेत..

कधीकधी वाटतं महाराष्ट्र रिकामा पडलाय प्रत्येक शनिवारी-रविवारी..! चुकून एखादा अपघात झाला तर सगळे इमरजेन्सी सर्व्हिसवाले ट्रेकला किव्हा फिरायला..!

लोकं म्हणतात, शेतकरी आत्महत्या करतात, देश गरीब झालय, पैसा नाही, नोटबंदी झाली, धंदा नाहीये, नोकऱ्या नाहीत, मग भरमसाठ किमतीचे कॅमेरे आणि इतकं ओव्हरलोड पर्यटन व चंगळवाद कसा काय उभा झालाय ? पैसा नाही कुठे ?

दर शनिवारी-रविवारी माणसं हॉटेलमध्ये जेवायला जातात.. एका ताटाचे बिल दोनशे रुपये असतेच.. पाच माणसे धरली तर हजार रुपये खर्च होतात... फक्त एका वेळेच्या जेवणावर चार आठवडे जर पकडले तर चार हजार रुपये...? एका फॅमिलीचा फक्त बाहेरच्या जेवणाचा खर्च...?

जे जेवण तुम्ही घरात करू शकता, तरीदेखील तुम्ही बाहेर जात आहे, म्हणजेच पैसा आहे आपल्याकडे ! तुम्ही पैसे खर्च करतात... भ्रमंती आणि पर्यटन ही वेगळी गोष्ट आहे आणि समाजाला दाखवण्यासाठी केलेली "एन्जॉयमेंट" ही वेगळी गोष्ट आहे...!

या दोन गोष्टी खूप मोठी तफावत आहे, या दोन गोष्टी कधीही एकत्र करू नका.. पर्यटन निश्चित करावं, बाहेर जेवायला जा, फिरा, एन्जॉय करा पण त्याला लिमिटेशन्स असाव्यात...

निसर्ग खूप मोठा आहे, हे सगळं अति झाल्यावर कधी ना कधी सर्वांनी तो बाऊन्स करणार,  आणि हे निश्चितच होणार आहे. प्रत्येक गोष्टीची एक कॅपॅसिटी असते.

गेल्या शनिवारी रविवारी आंबोलीत हजार माणसं... जवळजवळ तीनशे चारशे फोटोग्राफर रात्रीचे बेडूक शूट करत होती, काय चाललय काय ? आणि काय करताय ? लोकांना फक्त फेसबुक व्हाट्सअप वर दाखवण्यासाठी त्याचा उपयोग काय होतो ! (माहिती कुठे आहे ? ना त्यांच्या रक्षणार्थ काही भरीव काम होतेय ?) या गोष्टी देखील गांभीर्याने लक्ष देण्याची गरज आहे...(स्थानिक पर्यटन आणि रोजगार होतो ही चांगली गोष्ट आहे पण निसर्गाची काय अवस्था ? आणि कोणत्याही गोष्टीचा अतिरेक वाईटच ना ? मग जे सुंदर आहे ते पाहायचं का, आहे म्हणून कितीही कसही वापरायचं ?)

माणसांच्या चैनीखोर वृत्ती वाढलेली आहे आणि त्याचा फटका निसर्गाला बसत आहे... मग तो कुठल्याही प्रमाणात असो... दर शनिवारी-रविवारी सगळे धबधबे ओव्हरलोड होतात, इतक पब्लिक असतं की शांति आणि निसर्गाची एकाग्रता कुठलेही धबधब्यात पाहायला मिळत नाही...

एक वेळ होती जेव्हा धबधब्याचा नाद एकटा शांत ऐकयचो... तिथं विलासी आणि चैनीखर वृत्ती पण वाढ झालेली आहे आणि चंगळवादी पर्यटन चालू आहे. त्या पर्यटनाचा फटका कधी ना कधी निश्चितच महाराष्ट्राला खूप मोठा भोगावा लागणार आहे, कारण की निसर्ग जितकं देतो त्याच्यापेक्षा कितीतरी पट घेतो..! ही गोष्ट कायम लक्षात ठेवा..! शिवाय असल्या अघोरी आणि चंगळवादी पर्यटनामुळे निसर्गाचा प्रचंड प्रमाणात ह्रास होतो आहे, ती जबाबदारी देखील आपण टाळत आहे !

गरज आहे का इतकं सगळं करण्याची ? याआधी देखील आपण आनंदी होतोच की, गल्लीतले खेळ, मित्रांसोबत गप्पा विसरलो का आपण ? शेवटी आता पैसा झाला मोठा..!

एकदा या गोष्टीवर विचार जरूर करा...!

©उमाकांत चव्हाण,
सह्याद्री संवर्धन केंद्र,
कोल्हापूर.

 photo fb kadun sabhar

भटकंती काळानंदीगडाची - उमाकांत चव्हाण

काळानंदिगड हा चंदगड तालुक्यातील एक देखणा किल्ला ! गेले १२ ते १५ वर्षे सतत या किल्ल्याला ३ ते ४ महिन्यातून एकदा भेट होतेच ! आज वेळ मिळाला आणि धावपळीत का असेना पण एकटा जाऊन बसलो त्याचा कुशीत !
गावाजवळच्या धनगरवाड्याजवळ गाडी लावली आणि गडाच्या अंगाखांद्यावर बागडायला सुरुवात केली, तशी गाडी वरपर्यंत गेली असती पण मला किल्ला चालत वर चढायला आवडते, आणि मी किल्ल्यावर रस्ता करायच्या मतप्रवाहाच्या विरोधी आहे, किल्ल्यापर्यंत रस्ता करा पण वरती एकदा का गाडी गेली की मग सुरू होतो त्या किल्ल्याचा बाजार ! प्लास्टिकच्या बाटल्या, कागद, पत्रावळ्या, लेहेज कुरकुरेचे प्लास्टिक आणि पिशव्या !
खरच एकदा स्वतःच्या मनाला विचारून बघा की गडावर रस्ता करायची खरंच गरज आहे ?
काळानंदिगड हा इतिहासाच्या पुस्तकात नोंद केलेल्या किल्यांपैकी एक ! काळानंदिगडाचा उल्लेख सभासद बखरीत येतो. या बखरीतील उल्लेखानुसार हा किल्ला शिवरायांनी वसविलेल्या १११ किल्ल्याच्या यादीत आहे. हेरेकर सावंत भोसले, तांबूळवाडीकर सावंत यांचा या किल्ल्याशी प्रामुख्याने संबंध आला. गडाच्या दक्षिण बाजूकडील तटबंदीच्या मजबुतीकरणा संबंधात करवीरकर छत्रपतींच्या कागदपत्रात या गडाचा उल्लेख आलेला आहे. पोर्तुगिज दप्तरातही कलानिधीगडाचा वारंवार उल्लेख येतो.
युद्धनीतीमध्ये शत्रूच्या आक्रमनाचा मुकाबला करायचा असेल तर प्रथमतः आपल्या स्वतःच्या घराची मजबूती करावी लागते. काळानंदिगडाची मोक्याची जागा पाहता गोवा, कर्नाटक, सावंतवाडी प्रान्तातील असलेल्या शत्रुंवर नजर ठेवण्यासाठी व टेहळनीसाठी हा गड वसवलेला असावा.
गडफेरीला म्हणाल तर एक तास पुरेसा होतो पण मी एकटा आलो की ३ ते ४ तास हा हा म्हणता निघून जातात. त्याला कारणच तसे आहे, हे कातळ माझ्याशी बोलतात ! गोनीदांचे दुर्गप्रेमींना एक पत्र आहे त्यात त्यांनी गड कसा पहावा याचे तंत्र सांगितले आहे. ते म्हणतात, तो धावता पळता पाहता उपयोगाचा नाही. त्याची भौगोलिक पार्श्वभूमी, त्याचं नकाशातील स्थान, संरक्षणदृष्टया त्याचं महत्व, त्यांच्या जवळ असलेले घाट, मैदान, खिंड, पठार, नद्या, ओढे, रणक्षेत्र, त्यावर चढायचे मार्ग त्यावरून दिसणारा प्रदेश, त्या प्रदेशातील किल्ले, शिखर, त्यांची मजबूती, त्यावरील पाण्याची ठिकाणं-हौद, तलाव, त्याचे तट, त्याचे बुरुज त्यांची प्रवेशद्वारे सगळं कसं नीट तपासलं पाहिजे, तरच त्याचं महत्व ध्यानी येतं. नाहीतर आजकाल अर्ध्या दिवसात रायगड पाहणारी मंडळीही आहेत.

महाराष्ट्राचे लाडके भाई, पु.ल.देशपांडे यांचे मूळ आडनाव कलानिधीगडकर असे होते. त्यांचे पूर्वज या किल्ल्याचे किल्लेदार होते. त्यांचे मूळ गावही चंदगड तालुक्यातील जंगमहट्‌टी हे होते. या गावावरुनही त्यांना जंगमहट्‌टीकर या नावाने ओळखले जाई, म्हणूनच शिवशाहीर बाबासाहेब पुरंदरे, पु.ल. देशपांडे यांना कलानिधीगडकर या नावाने हाक मारीत असत.
गडावर जर जायचे म्हंटले तर कलीवडे या गावातून गडावर जाण्यास दोन मार्ग लागतात. एक मार्ग चारचाकी जाऊ शकेल असा आहे पण हा मार्ग पूर्णतः कच्चा आहे आणि दुसरा खुशकीचा अगदी गडकरी किव्हा ट्रेकर्स यांच्या सोयीचा ! पायी चालत गेल्यास साधारण एक तासात गडावर जाता येते.
गडाच्या पश्चिमेस तिल्लारी घाट, रामघाट व रायबाचा पारगड, ताम्रपर्णी नदी, उत्तरेस गंधर्वगड व सह्याद्रीच्या घनदाट पर्वतरांगा आहेत, दक्षिणेस तिलारी नदी, झाबंरे धरण प्रकल्प आहे. या गडास नैऋत्य दिशेकडून पाहिले तर बैठ्या नंदी सारखा दिसतो याचमुळे गडास काळानंदिगड किव्हा कलानिधिगड या नावानेही संबोधले जाते.
गडावर जांभाच्या दगडात लांब अशा ऐतिहासिक कालीन वाडयाचे अवशेष पाहायला मिळतात. कलानिधीगडाचे प्रवेशद्वार लहान असले तरी फारच देखणे आहे. दरवाजातून आत गेल्यावर आपणास गड दोन भागात विभागल्याचे दिसते. एका भागात दूरसंचारचा मनोरा आहे व उर्वरित भागात गडाचे अवशेष आहेत. पूर्वेकडील प्रवेशद्वाराजवळ एकेकाळी शौर्य गाजवलेल्या दोन तोफा आपले स्वागत करतात.
गडावर भवानी देवीचे मंदिर असुन या मंदिरातच शिवलिंग व श्री गणेशाची पुरातन मूर्ति आहे. या मंदिरासमोर एक जुनी समाधी आहे.
गडावर असलेल्या बीएसएनएल टॉवरच्या पाठीमागे पुरातन विहीर असुन यामध्ये वर्षभर पुरेल एवढा पाण्याचा साठा आहे. या विहीरीलगतच भुयारी मार्ग आहे. लागुनच दक्षिणेला धाकलागड आहे. 'धाकला' म्हणजे लहान असा अर्थ होतो.
गडावरील मंदिरे पाहून पुढे गेल्यावर तटबंदीच्या आत एक पायर्‍यांचा मार्ग खोल विवरात उतरताना दिसतो. येथे एका चौकोनी हौदात दोन विहिरी खोदलेल्या पहावयास मिळतात. यातील एक विहिर झाडांनी भरुन गेली होती सध्या त्याची डागडुजी चालू असल्याने आता ती सुस्थितीत दिसते, तर दुसरी विहिर वापरात आहे. या विहिर संकुलात अनेक पायर्‍या, देवळया व चौथरे इत्यादी दिसतात. विहिर संकुल पाहून आपण गडाच्या पश्चिम तटबंदीवर चढूूनकाळानंदड
 पुढे चालत गेल्यावर येथील उतारावरचे जंगल अतिशय घनदाट आहे. या ठिकाणी एक भव्य बुरुज लागतो. यापुढील तटाचा काही भाग पाडून दूरसंचार खात्याने वर येण्यासाठी वाट बनवलेली दिसते. जवळ जवळ हा थोडा भाग सोडला तर संपूर्ण गडाची तटबंदी चांगल्या अवस्थेत आहे.
टॉवरकडील तटबंदीमध्ये आपणास जागोजागी शौचकूप दिसतात. हे शिवकालीन शौचालय आपल्याला गडाची स्वच्छता कशी ठेवावी याचे उदाहरण घालून देते. शेजारीच आपणास जुना वाडा दिसतो. गडाच्या पूर्व बाजूला ताम्रपर्णी नदीच्या नागमोडी पात्राचे मोहक दर्शन होते.

©उमाकांत चव्हाण
सह्याद्री संवर्धन केंद्र.
Umakant chavan
9657744283

Environment and Human living and wildlife with health.. by - Umakant Chavan

माझी तरुण पिढी मला कायम प्रेरणादायी आहे, त्यांना शिकवणे, समज देणे, आरोग्य, पर्यावरण आणि संस्कार यांची सांगड घालून त्यातून ट्रेक्स, निसर्ग, आत्मिक आंनद आणि समाधान, आणि या सर्वातून देश आणि राष्ट्र याची जाज्वल्य भक्ती हीच माझी देशाप्रती असलेली श्रद्धा असे मी मानतो..

भारतात देशप्रेम शिकवावे लागत नाही, रक्तात आहे ते,

भले काहींच्या मते थोडे रक्त खराब झाले असेलही (असेही नमुने आहेत की, ज्यांना ना देशाची काळजी ना स्वतःची) ! पण देशप्रेम आणि देशभक्ती ही भारतीयांच्या नसानसात आहेच !

आज पुन्हा एकदा या चिमुखल्यांच्या रूपाने मला ते माझ्या भावी पिढीमध्ये दिसले...

Environment, treks, physical fitness and awareness lecture held on New model English school, Kolhapur.

#imindian
#ilovemycountry
#umakantchavan
#oscorpinfomedia